واژهنامهی اصطلاحات ۹۰ اصطلاح
اصطلاحات روانشناسی و رواندرمانی با معادل انگلیسی. در متن جلسهها هم روی اصطلاحهای لینکدار بزنید تا تعریفشان را ببینید.
ا
- آسیب اخلاقی Moral injury
- رنج روانی ناشی از انجام دادن، دیدن یا جلوگیری نکردن از کاری که با ارزشهای اخلاقی فرد در تضاد است.
- آموزش روانی Psychoeducation
- آموزش اطلاعات علمی دربارهی مشکل، علائم و روش درمان به مراجع یا خانواده.
- اتحاد درمانی Therapeutic alliance
- رابطهی همکارانهی درمانگر و مراجع شامل توافق بر اهداف، توافق بر تکالیف و پیوند عاطفی؛ از قویترین پیشبینیکنندههای نتیجهی درمان در همهی رویکردها.
- اجتناب Avoidance
- دوری کردن از موقعیتها، افکار یا احساسات ناخوشایند که در کوتاهمدت آرام میکند و در بلندمدت مشکل را نگه میدارد.
- اختلال استرس پس از سانحه Posttraumatic stress disorder (PTSD)
- اختلالی پس از رویداد آسیبزا با تجربهی مجدد، اجتناب، تغییرات منفی در خلق و افکار و برانگیختگی.
- اختلال اضطراب فراگیر Generalized anxiety disorder (GAD)
- نگرانی مفرط و دشوارکنترل دربارهی موضوعات گوناگون که دستکم شش ماه ادامه دارد.
- اختلال دوقطبی Bipolar disorder
- اختلال خلقی با دورههای شیدایی یا نیمهشیدایی و معمولاً دورههای افسردگی.
- اختلال شخصیت مرزی Borderline personality disorder
- الگوی فراگیر بیثباتی در روابط، تصویر خود و هیجانها همراه با تکانشگری.
- اختلال مصرف مواد Substance use disorder
- الگوی مصرف مواد که با ناتوانی در کنترل، ولع و آسیب به زندگی فرد همراه است.
- اختلال وسواسیاجباری Obsessive-compulsive disorder (OCD)
- اختلالی با افکار مزاحم و تکراری (وسواس فکری) و رفتارهای تکراری برای کاهش اضطراب (اجبار).
- ارزیابی رفتاری Behavioral assessment
- بررسی دقیق رفتار مشکلساز، موقعیتها، پیشایندها و پیامدهای آن برای طراحی مداخله.
- اعتباربخشی Validation
- پذیرفتن و قابلفهم دانستن تجربه و احساس مراجع، بدون اینکه لزوماً رفتار او تأیید شود.
- افسردگی اساسی Major depressive disorder
- اختلالی با خلق افسرده یا از دست دادن لذت، همراه با علائمی مانند تغییر خواب، اشتها، انرژی و احساس بیارزشی.
- افکار خودآیند منفی Negative automatic thoughts
- افکار سریع و ناخواستهای که در موقعیتها به ذهن میآیند و اغلب تحریفشدهاند.
- انتقال Transference
- جابهجا کردن احساسات و انتظارات از روابط مهم گذشته به درمانگر.
- انتقال متقابل Countertransference
- واکنشهای هیجانی درمانگر به مراجع که میتواند منبع شناخت یا مانع درمان باشد.
ب
- بازتاب احساس Reflection of feeling
- نام بردن و بازگرداندن احساسی که مراجع بیان کرده یا در سخنانش نهفته است، با واژههای درمانگر.
- بازسازی شناختی Cognitive restructuring
- شناسایی، سنجش و جایگزین کردن افکار ناکارآمد با افکار متعادلتر.
- بازگویی Paraphrasing
- بیان دوبارهی محتوای گفتهی مراجع با واژههای درمانگر برای نشان دادن درک و روشنسازی.
- برنامهی ایمنی Safety plan
- برنامهی مکتوب و مشترک با مراجع شامل نشانههای هشدار، راههای مقابله و افراد و مراکز کمک در بحران.
پ
- پایان درمان Termination
- مرحلهی پایانی درمان که شامل مرور پیشرفت، آمادهسازی برای ادامه و پردازش جدایی است.
- پذیرش مثبت نامشروط Unconditional positive regard
- پذیرش گرم و بدون قضاوت مراجع بهعنوان یک انسان.
- پرسش باز Open-ended question
- پرسشی که با «بله» یا «نه» پاسخ داده نمیشود و مراجع را به توضیح با واژههای خودش دعوت میکند؛ مثل «دربارهاش بیشتر بگویید».
- پرسش بسته Closed question
- پرسشی با پاسخ کوتاه و مشخص (بله/خیر یا یک واقعیت) که برای گرفتن اطلاعات دقیق به کار میرود.
- پرسش سقراطی Socratic questioning
- پرسشهای هدایتشده که مراجع را به بررسی شواهد و رسیدن به دیدگاه تازه با تفکر خودش میرساند.
- پیشگیری از پاسخ Response prevention
- جلوگیری از انجام رفتار اجباری یا ایمنیبخش هنگام مواجهه؛ بخش اصلی درمان وسواس.
- پیشگیری از عود Relapse prevention
- رویکرد مارلات برای شناسایی موقعیتهای پرخطر و آموختن مهارتهای مقابله تا بازگشت به مصرف کاهش یابد.
ت
- تجربهی هیجانی اصلاحی Corrective emotional experience
- تجربهی رابطهای تازه در درمان که با انتظار آسیبزای گذشتهی مراجع تفاوت دارد و آن را ترمیم میکند.
- تحریف شناختی Cognitive distortion
- الگوی خطای تفکر مانند فاجعهسازی، همه یا هیچ و ذهنخوانی که ادراک واقعیت را منفی میکند.
- تحلیل کارکردی Functional analysis
- شناسایی رابطهی رفتار با پیشایندها و پیامدهایش (الگوی ABC) برای فهم اینکه رفتار چه کارکردی دارد.
- تحمل پریشانی Distress tolerance
- توانایی گذر از هیجانهای شدید بدون دست زدن به رفتارهای آسیبزا.
- تروما Trauma
- رویداد یا تجربهای که توان مقابلهی فرد را درهم میشکند و اثر روانی ماندگار میگذارد.
- تفسیر Interpretation
- ارائهی معنا یا الگویی تازه برای تجربههای مراجع که فراتر از گفتهی آشکار اوست؛ ابزار اصلی در رویکردهای روانپویشی.
- تکلیف خانگی Homework assignment
- تمرینی که مراجع بین جلسهها انجام میدهد تا آموختهها را در زندگی واقعی به کار ببرد.
- تکنیک دوصندلی Two-chair technique
- گفتوگوی مراجع میان دو بخش خودش (مثلاً منتقد و آسیبپذیر) با جابهجا شدن بین دو صندلی.
- تنظیم هیجان Emotion regulation
- توانایی شناخت، تحمل و تغییر شدت یا مدت هیجانها به شیوهای سازگارانه.
ج
- جرئتورزی Assertiveness
- بیان محترمانه و روشن نیازها، احساسات و مرزها بدون پرخاشگری یا انفعال.
ح
- حملهی وحشتزدگی Panic attack
- موج ناگهانی ترس شدید همراه با علائم جسمی مانند تپش قلب و تنگی نفس که در چند دقیقه به اوج میرسد.
خ
- خانوادهدرمانی سیستمی Systemic family therapy
- رویکردی که مشکل را در الگوهای تعاملی خانواده میبیند، نه فقط در یک فرد.
- خلاصهسازی Summarizing
- جمعبندی چند نکتهی مهم از گفتههای مراجع در یک پاسخ، برای پیوند دادن موضوعات یا جمعبندی جلسه.
- خودافشایی درمانگر Therapist self-disclosure
- بیان بخشی از تجربه یا احساس شخصی درمانگر به مراجع، با هدف درمانی و بهاندازه.
د
- درمان آدلری Adlerian therapy
- رویکرد آلفرد آدلر با تمرکز بر سبک زندگی، احساس تعلق، علاقهی اجتماعی و اهداف رفتار.
- درمان جایگزینی نیکوتین Nicotine replacement therapy
- استفاده از چسب، آدامس یا اسپری نیکوتین برای کاهش علائم ترک سیگار.
- درمان روایی Narrative therapy
- رویکردی که به مراجع کمک میکند داستان زندگیاش را بازنویسی کند و مشکل را جدا از هویت خود ببیند.
- درمان شناختیرفتاری Cognitive behavioral therapy (CBT)
- رویکردی ساختاریافته که بر تغییر افکار ناکارآمد و رفتارها برای کاهش پریشانی تمرکز دارد.
- درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد Acceptance and commitment therapy (ACT)
- رویکردی که با پذیرش، گسلش، ذهنآگاهی و عمل بر اساس ارزشها انعطافپذیری روانشناختی را افزایش میدهد.
- درمان مبتنی بر پیامد به هدایت مراجع Client-directed outcome-informed therapy (CDOI)
- رویکردی که با سنجش منظم پیامد و بازخورد مراجع، درمان را با نظر او تنظیم میکند.
- درمان متمرکز بر هیجان Emotion-focused therapy (EFT)
- رویکرد تجربی لسلی گرینبرگ که هیجان را کلید تغییر میداند و با آن کار میکند.
- دلبستگی Attachment
- پیوند عاطفی پایدار کودک با مراقب که الگوی روابط نزدیک را در بزرگسالی شکل میدهد.
- دوسوگرایی Ambivalence
- داشتن همزمان انگیزههای موافق و مخالف تغییر؛ حالت طبیعی پیش از تغییر رفتار.
ذ
- ذهنآگاهی Mindfulness
- توجه عمدی و بدون قضاوت به تجربهی لحظهی حال.
- ذهنیت Schema mode
- حالت هیجانی و رفتاری لحظهای در طرحوارهدرمانی، مانند کودک آسیبپذیر یا والد تنبیهگر.
ر
- رضایت آگاهانه Informed consent
- موافقت داوطلبانهی مراجع با درمان پس از آگاهی از هدف، روش، محدودیتها و محرمانگی آن.
- رفتاردرمانی دیالکتیکی Dialectical behavior therapy (DBT)
- رویکرد مارشا لاینهان با آموزش ذهنآگاهی، تحمل پریشانی، تنظیم هیجان و کارآمدی بینفردی.
- رواندرمانی پویشی تجربی تسریعشده Accelerated experiential dynamic psychotherapy (AEDP)
- رویکرد دایانا فوشا که با ایجاد امنیت و پردازش لحظهبهلحظهی هیجان در رابطه، ظرفیتهای شفابخش مراجع را فعال میکند.
- رواندرمانی روانپویشی Psychodynamic psychotherapy
- رویکردی که بر فرایندهای ناهشیار، الگوهای رابطهای و تجربههای اولیهی زندگی تمرکز دارد.
- روشنسازی Clarification
- پرسش یا بیانی که هدفش روشن کردن منظور مبهم مراجع است.
- رویارویی Confrontation
- اشارهی محترمانه به ناهمخوانی میان گفتهها، احساسات یا رفتارهای مراجع برای افزایش آگاهی.
- رویکرد مراجعمحور Person-centered therapy
- رویکرد کارل راجرز که بر همدلی، پذیرش مثبت نامشروط و همخوانی درمانگر تکیه دارد.
س
- سکوت درمانی Therapeutic silence
- استفادهی آگاهانه از مکث برای دادن فرصت تأمل، تجربهی احساس یا ادامهی سخن به مراجع.
- سنجش خطر خودکشی Suicide risk assessment
- ارزیابی نظاممند افکار، برنامه، ابزار، سابقه و عوامل محافظ برای تعیین سطح خطر و اقدام مناسب.
- سوگ Grief
- واکنش هیجانی، شناختی و جسمی به از دست دادن فرد یا چیزی مهم.
ش
- شفقت به خود Self-compassion
- رفتار مهربانانه با خود هنگام رنج یا شکست، همراه با آگاهی و حس اشتراک انسانی.
ص
- صلاحیت فرهنگی Cultural competence
- آگاهی، دانش و مهارت درمانگر برای کار مؤثر با مراجعان از فرهنگها و هویتهای مختلف.
- صندلی خالی Empty chair
- گفتوگوی مراجع با فردی مهم که روی صندلی خالی تصور میشود، برای پردازش احساسات ناتمام.
ط
- طرحواره Schema
- الگوی عمیق و فراگیر از باورها، هیجانها و خاطرهها دربارهی خود و دیگران که از کودکی شکل میگیرد.
- طرحوارهدرمانی Schema therapy
- رویکرد تلفیقی جفری یانگ برای شناسایی و تغییر طرحوارهها و ذهنیتهای ناسازگار.
ف
- فرمولبندی مورد Case formulation
- فرضیهی منسجم دربارهی علل، عوامل نگهدارنده و پیوند مشکلات مراجع که راهنمای برنامهی درمان است.
- فرهنگپذیری Acculturation
- فرایند سازگاری روانی و فرهنگی فرد با فرهنگی تازه، بهویژه پس از مهاجرت.
- فعالسازی رفتاری Behavioral activation
- برنامهریزی فعالیتهای لذتبخش و ارزشمند برای شکستن چرخهی کنارهگیری در افسردگی.
ک
- کودک والدشده Parentification
- واگذاری نقش و مسئولیتهای والد به کودک در خانواده.
گ
- گسلش شناختی Cognitive defusion
- فاصله گرفتن از افکار و دیدن آنها بهعنوان رویدادهای ذهنی، نه حقیقتهای مطلق.
- گفتار تغییر Change talk
- گفتههای مراجع که به سود تغییر است، مانند میل، توانایی، دلیل یا نیاز به تغییر.
- گوش دادن فعال Active listening
- توجه کامل به گفتهها و ناگفتههای مراجع همراه با نشانههای کلامی و غیرکلامی که نشان میدهد درمانگر پیام را دریافت کرده است.
- گوشبهزنگی Hypervigilance
- آمادهباش دائمی و مراقبت بیش از حد از خطر؛ از علائم رایج پس از تروما.
م
- مثلثسازی Triangulation
- وارد کردن نفر سوم (اغلب فرزند) به تعارض دو نفر برای کاهش تنش میانشان.
- محرک Trigger
- موقعیت، فکر یا احساسی که یک رفتار یا واکنش هیجانی را فعال میکند.
- محرمانگی Confidentiality
- تعهد اخلاقی و قانونی درمانگر به حفظ اطلاعات مراجع، با استثناهای مشخص مانند خطر جدی.
- مراحل تغییر Stages of change
- مدل فرانظری: پیشتأمل، تأمل، آمادهسازی، عمل و نگهداری.
- مرزگذاری Boundary setting
- تعیین حد و مرز روشن در روابط برای حفظ نیازها و سلامت فرد.
- مصاحبهی انگیزشی Motivational interviewing (MI)
- سبک گفتوگوی همکارانه برای تقویت انگیزه و تعهد خود مراجع به تغییر.
- مصاحبهی بالینی Clinical interview
- گفتوگوی ساختاریافته یا نیمهساختاریافته برای جمعآوری اطلاعات، ارزیابی و تشخیص.
- معناسازی Meaning making
- فرایند یافتن معنا و انسجام در تجربههای دشوار و آسیبزا.
- مقاومت Resistance
- رفتارها یا نگرشهایی که پیشرفت درمان را کند میکند؛ در رویکردهای جدید اغلب نشانهی دوسوگرایی دیده میشود.
- مکانیزم دفاعی Defense mechanism
- راهبردهای ناهشیار ذهن برای محافظت از خود در برابر اضطراب، مانند انکار یا فرافکنی.
- مواجههدرمانی Exposure therapy
- رویارویی تدریجی و مکرر با موقعیت یا خاطرهی ترسآور بدون اجتناب، تا ترس کاهش یابد.
ن
- نشخوار فکری Rumination
- فکر کردن مکرر و منفعلانه به ناراحتیها و علل آنها بدون رسیدن به راهحل.
و
- وارسی بدن Body scan
- تمرین ذهنآگاهی که در آن توجه بهترتیب به حسهای بخشهای مختلف بدن برده میشود.